Jak tworzyć przypisy w pracy dyplomowej?

Jak tworzyć przypisy tradycyjne?

Mimo, że przypisy harwardzkie swego czasu zyskiwały coraz większą popularność, to jednak najczęściej stosowanym rodzajem odwołań bibliograficznych w pracach dyplomowych pozostały przypisy tradycyjne. Ich zadanie jest identyczne jak w przypadku przypisów harwardzkich. Zasadnicze różnice pojawiają się natomiast w ich formie oraz w sposobie wstawiania, który jest nieco bardziej wymagający. Tradycyjny system przypisów przewiduje umieszczanie odwołań bibliograficznych u dołu strony. Warto w tym miejscu podkreślić, że w niektórych wypadkach mogą one znajdować się również na końcu danego rozdziału lub całego tekstu.

Omawiany rodzaj przypisów jest zwykle łączony z tekstem przy pomocy odnośników cyfrowych wykorzystujących kolejne cyfry arabskie. Oznacza to, że musimy umieścić tą samą cyfrę zarówno w tekście (na końcu myśli zaczerpniętej z określonej publikacji), jak i na dole strony, tuż przy odpowiednim przypisie bibliograficznym. Aby zaoszczędzić sobie czasu, do wstawiania takich przypisów możemy korzystać ze skrótu klawiszowego Alt + J. Bardziej szczegółowe zasady stosowania tego systemu przypisów będzie łatwiej wyjaśnić w oparciu o konkretne przykłady.

Przedstawiają się one następująco:

Pierwsza myśl lub pierwszy cytat zaczerpnięty z danego dzieła powinien zawierać kompletną informację bibliograficzną (a więc nazwisko autora, tytuł oraz miejsce i rok wydania publikacji). 

Jeśli zatem piszemy:

Ocena sytuacji zawodowej kobiet zamężnych zależy także od czynników takich, jak specyfika wykonywanej pracy oraz poziom wykształcenia lub zamieszczamy cytat:

„(…) ocena pozostaje w wyraźnym związku z takimi czynnikami jak poziom wykształcenia, charakter wykonywanej pracy a przede wszystkim wewnętrzne  przeświadczenie o należnym miejscu kobiety w rodzinie i społeczeństwie”

to pierwszy przypis na dole strony będzie miał taką postać:

[1] F. Adamski, Rodzina nowego miasta: kierunki przemian w strukturze społeczno – moralnej rodziny nowohuckiej, Ośrodek Dokumentacji i Studiów Społecznych, Warszawa 1970, s. 61.

Jeżeli powołujemy się na publikację, której pełny opis bibliograficzny został już podany na innej stronie (a więc powołujemy się na nią kolejny raz) nie trzeba ponownie umieszczać całej informacji bibliograficznej. Wystarczy jedynie podać nazwisko autora, pierwsze słowa tytułu, skrót „op. cit.” (łac. opus citatum) lub w wersji polskiej „dz. cyt.” (dzieło cytowane) i numer strony, na której znajduje się zaczerpnięta rzez nas myśl. Wówczas nasz przypis będzie wyglądał następująco:

[1] F. Adamski, Rodzina nowego miasta…, op. cit., s. 61.

Warto w tym miejscu zaznaczyć, że niektórzy promotorzy w takiej sytuacji życzą sobie umieszczanie skrótu „op. cit.” z pominięciem pierwszych słów tytułu książki (F. Adamski, op. cit., s. 38) lub podawanie tylko początku tytułu bez skrótu „op. cit.”  (F. Adamski, Rodzina…, s. 38).

Jeżeli po raz kolejny powołujemy się na dane dzieło na tej samej stronie naszej pracy (a więc przypis do tego dzieła został już umieszczony w formie pełnego opisu lub w formie skróconej), to przypis drugiego odwołania będzie zawierał łacińskie słowo „Ibidem” lub polskie słowo „Tamże” oraz numer strony.

Na przykład:

[1] F. Adamski, Rodzina nowego miasta: kierunki przemian w strukturze społeczno-moralnej rodziny nowohuckiej, Ośrodek Dokumentacji i Studiów Społecznych, Warszawa 1970, s. 61.

[2] Ibidem, s. 39-40.

lub:

[1] F. Adamski, Rodzina nowego miasta…, op. cit., s. 61.

[2] Ibidem, s. 62.

Stosując przypisy tradycyjne powinniśmy pamiętać, aby w całej pracy umieszczać skróty warto także w jednym języku. Musimy więc zdecydować się na język polski lub na język łaciński.

Podobnie jak przypadku przypisów harwardzkich, do tradycyjnego systemu odwołań również należy dopasować bibliografię. W tym wypadku sprawa jest jednak całkiem prosta. Jedyną różnicą między bibliografią do przypisów harwardzkich i bibliografią do przypisów tradycyjnych jest miejsce daty wydania danego dzieła. W bibliografii tworzonej do systemu przypisów tradycyjnych powinna się ona bowiem znajdować na samym końcu informacji bibliograficznej. Tym samym opis bibliograficzny wygląda bardzo podobnie do pierwszego przypisu do danej publikacji.

Oto przykłady:

Adamski F., Rodzina nowego miasta: kierunki przemian w strukturze społeczno -moralnej rodziny nowohuckiej, Ośrodek Dokumentacji i Studiów Społecznych, Warszawa 1970.

Molo B., Podstawowe pojęcia i kategorie międzynarodowych stosunków politycznych, [w:] Cziomer E. (red.), „Międzynarodowe stosunki polityczne”, Krakowska Szkoła Wyższa, Kraków 2008.

Nie ulega najmniejszej wątpliwości fakt, iż stosowanie tradycyjnego sytemu przypisów w pracach dyplomowych jest troszkę bardziej skomplikowane niż korzystanie z przypisów harwardzkich. Nie należy  się jednak zniechęcać. W tym wypadku sprawdza się bowiem stare powiedzenie, że trening czyni mistrza – po napisaniu kilku stron tekstu z pewnością „załapiemy” mechanizm sterujący wstawianiem tego rodzaju odwołań i będziemy je umieszczać niemal automatycznie.

Skróty w pracy magisterskiej

O to też często pytają Google studenci. Zacznijmy od tego, co ich wtedy najbardziej interesuje, czyli od wykazu skrótów w pracach magisterskich.

Co w tym wykazie umieszczamy i gdzie ten wykaz umieszczamy w pracy?

Wykaz skrótów najlepiej umieścić na początku pracy – zaraz po spisie treści. Takie umiejscowienie wynika z przydatności w tym miejscu. Czytelnik zaczynając lekturę pracy będzie wiedział, że w pracy są stosowane skróty, będzie mógł się z nimi zapoznać i tekst zwyczajnie będzie mu się lepiej czytać. Gdybyśmy umieścili wykaz skrótów na końcu pracy (co czasami się zdarza), to mogłoby się okazać, że czytelnik dowie się o nim już po zakończeniu lektury. Byłoby szkoda – umiejscowienie Wykazu skrótu na końcu pracy jest zwyczajnie nielogiczne.

Oczywiście, nie zawsze trzeba umieszczać w pracy wykaz skrótów. Jeśli używamy tylko skrótów powszechnie znanych, typu „por.”, „op. cit.”, to absolutnie nie ma takiej potrzeby – to nawet by źle wyglądało. Wykaz skrótów ma sens, gdy wykorzystujemy w pracy skróty, które sami stworzyliśmy, albo są one rzadko używane lub wieloznaczne.

To może kilka przykładów:

AAN – Archiwum Akt Nowych w Warszawie

LKP – Liga Kobiet Polskich

MFW – Międzynarodowy Fundusz Walutowy

M.P. – Monitor Polski

NSA – Naczelny Sąd Administracyjny

OS  – Okrągły Stół

PSB – Polski Słownik Biograficzny

UKE – Urząd Komunikacji Elektronicznej

USC – Urząd Stanu Cywilnego

WLAN – Wireless Local Area Network – bezprzewodowa sieć lokalna

Tytułujemy tę listę „Wykaz skrótów” i gotowe.

I co ważne – jeśli już robimy Wykaz skrótów, to wtedy umieszczamy w nim prawie wszystkie skróty wykorzystane w pracy, również te powszechnie znane i używane, typu „Dz.U.  – Dziennik Ustaw”, czyli nawet te, których wyjaśnienie moglibyśmy sobie darować i nie tworzyć Wykazu skrótów. Są jednak wyjątki, nie należy umieszczać w wykazie skrótów typu „m. in. – między innymi”, czy „br. – bieżącego roku”. Przyjmuje się, że nie wyjaśniamy znaczenia następujących skrótów: bm., cm, m (i generalnie, jednostek miar, np. też hPa, godz., r., km/h), dr, dra, , hab.,  i nast., itd., itp., jn., jw., m. in., np., ok., prof., pt.,  s., tj., tzn., ub. m., ub. r.

Wykaz skrótów ma sens, jeśli w naszej pracy dyplomowej są one używane często, gdy wielokrotnie używamy tych samych skrótów i jest ich dużo (w niektórych poradnikach piszą, że więcej niż 10). Gdy raz, czy dwa użyjemy jakiegoś skrótu, to lepiej będzie, jak wyjaśnimy jego znaczenie w przypisie, albo w ogóle wpiszemy pełną nazwę (a ewentualnie zaraz po niej w nawiasie skrót).

Numeracja

Stronę z Wykazem skrótów numerujemy, jednak numer możemy na tej stronie pozostawić niewidoczny. Możemy też pozostawić, jako widoczny.

Niektóre poradniki zalecają, aby numer był niewidoczny – aby potraktować tę stronę podobnie jak stronę ze spisem, czyli ma ona numer, ale jest on niewidoczny, jest ta strona liczona, ale nie widać na niej numeru. Nam wydaje się to niepotrzebną komplikacją. Raz, że nie wszyscy wiedzą, jak to w Wordzie zrobić – jak zrobić, aby inna strona niż pierwsza nie miała widocznego numeru (to zabawa z sekcjami), a dwa – po co? Względy estetyczne nie powinny górować nad praktycznymi. Lepiej, żeby był ten numer i nie było wątpliwości, że to jest właśnie ten Wykaz, który jest w spisie treści, a nie jakiś inny, albo żeby nie trzeba było przewracać kolejnej strony, żeby upewnić się, że to właśnie jest ta strona (na przykład) druga, gdy chce się to np. podać w przypisie.

Przy okazji

I przy okazji, taka rada praktyczna z własnego doświadczenia jako studenta – jak nie wiesz, co jak ma wyglądać, to bierz pierwszą lepszą książkę naukową i naśladuj. Prace dyplomowe są konstruowane na podobnych zasadach jak opracowania naukowe. Oczywiście, w dobie Internetu możesz również zajrzeć do jakiejś dobrej pracy magisterskiej, czy licencjackiej aby się na niej wzorować. Gdy jednak nie będzie w niej tego, co Cię interesuje, to z powodzeniem możesz naśladować autora innej pracy naukowej.

Wykaz symboli

Jeśli w pracy używamy różnych symboli, to także możemy zrobić ich wykaz. Umieszczamy go zaraz po Wykazie skrótów, a jeśli w pracy nie ma Wykazu skrótów, to zaraz po Spisie treści.

Wyjaśnienie

Ta porada była o Wykazie skrótów w pracy dyplomowej. Zatytułowaliśmy ją jednak „Skróty w pracy magisterskiej”, gdyż z naszych statystyk wynika, że tego najczęściej szukali studenci odwiedzający naszą stronę. Wpisywali w Google też inne wyrażenia, jak „wykaz skrótów praca magisterska”, „wykaz skrótów w pracy magisterskiej”, „jak zrobić wykaz skrótów w pracy magisterskiej”, „wykaz skrótów w pracy licencjackiej” i „wykaz skrótów w pracy magisterskiej przykład”.  „Skróty w pracy magisterskiej” jednak rządziły.

Jak rozplanować pisanie pracy?

Jeśli mamy do napisania pracę magisterską, to pewne doświadczenia w pisaniu pracy naukowej już mamy, zdobyliśmy je pisząc pracę licencjacką. Wiemy już czego unikać, jakich błędów nie popełniać i pisać pracę powinno być łatwiej. Powinno, ale nie musi – dużo zależy od promotora – jeśli promotorem jest ta sama osoba, to prawie na pewno będzie łatwiej, jednak jeśli nie, to może być trudniej. Nowy promotor może mieć inne wymagania, inne przyzwyczajenia i może okazać się, że to co robiliśmy przy według promotora dobrze wcześniej – teraz może wytykane jako błąd. Może okazać się stekiem bzdur, czy chaotycznych faktów, a nowy promotor uświadomi nam podczas konsultacji, że to co stworzyliśmy jest czystą fantastyką.

Konsultacje przy pisaniu będą z pewnością jednym z najważniejszych etapów tworzenia, mimo wszystko to my sami powinniśmy wiedzieć, że za pisanie kilkudziesięciostronicowego dzieła nie powinno się zabierać bez jakiegokolwiek planu działania. Obszerna praca to nie efekt jaki chcemy uzyskać, jeśli na nią będą się składać wyłącznie cytaty i liczne niedokończone lub chaotyczne wątki. Na plan pracy powinien składać się przede wszystkim spis rozdziałów jakie chcemy zawrzeć w pracy. Nim jednak przejdziemy do formułowania tytułów rozdziałów wraz z promotorem powinniśmy zawęzić temat i sprawdzić jakie kwestie warto jest omówić, a które należy w zupełności pominąć. Prawidłowo sformułowany temat sprawi, że nasza praca naukowa stanie się składnym i wiarygodnym dziełem. Przed zatwierdzeniem tematu powinniśmy także sprawdzić, czy biblioteka jest zaopatrzona w potrzebne nam publikacje, tak by już po zatwierdzeniu nie mieć kłopotu z brakiem odpowiednich pozycji. Rozplanowanie pracy magisterskiej to z początku stworzenie planu działania.

Mało który ze studentów pisze po kolei każdy rozdział, dlatego warto jest już na początku ustalić co będzie stanowiło treść każdego rozdziału. Przed samym rozpoczęciem pisania pracy powinniśmy przejrzeć wszystkie dostępne pozycje biblioteczne i dzięki tym pomocom naukowym stworzyć fiszki, na których w skrócie będziemy streszczać sobie potrzebne fragmenty (oczywiście, możemy to robić w komputerze, a nie na papierze). To na pewno oszczędzi nam czas i trud kilkukrotnego wertowania wielkich tomów. Fiszki to pomysł stary jak świat, ale za każdym razem doskonale się sprawdzający. Poza tymi wskazówkami warto jest sprawić, by tytuły rozdziałów i podrozdziałów nie był zbyt tajemnicze, tak by każdy czytający mógł domyślić się co będzie treścią każdego z nich.

Praca magisterska powinna być przede wszystkim jasna i zrozumiała. Mimo, że tajemnicze tytuły wydają się ciekawe to jednak dla pracy naukowej nie są one wskazane. Podczas organizowania sobie kolejnych rozdziałów warto jest także określić liczbę stron którą chcemy poświęcić na poruszenie kolejnych tematów. Jest to szczególnie ważne w sytuacji kiedy nasz temat omawia kilka wątków, a efektem naszych starań może okazać się zbyt obszerna praca. Należy również przygotowywać pracę opisując jak najwięcej własnymi słowami, tak by uniknąć plagiatu w pracy. Samo pisanie warto także podzielić na prace badawcze i edytorskie, do prac badawczych będzie należało naukowe ujęcie samego tematu i rozwinięcie wszystkich hipotez i wniosków. Do prac edytorskich będzie należało przede wszystkim nadanie pracy odpowiedniego wyglądu. W tym celu trzeba przede wszystkim wyrównać odpowiednio tekst, dobrać odpowiednią interlinię, stworzyć akapity, poprawić przypisy, zaznaczyć cytaty, stworzyć bibliografię, a także aneks.

Każda taka praca wymaga czasu i skupienia, ponieważ nasza praca dyplomowa nie jest skierowana do szuflady. Dobrze rozplanowana praca jest gwarancją pewnego sukcesu.

Przygotowanie bibliografii

Bibliografia to spis wszystkich książek, artykułów, opracowań, z których korzystaliśmy podczas pisania pracy dyplomowej. Dobrze przygotowana bibliografia to prawdziwa skarbnica wiedzy.

Bibliografia to swoisty wykaz publikacji, które pomogły nam w pisaniu, ale i też poszerzyły i ugruntowały naszą wiedzę z danej dziedziny. Dlatego tak ważne jest dobre opracowanie bibliografii, która jest kluczem do sukcesu na egzaminie dyplomowym. Pytanie o przeczytane książki i zebrany materiał pada zawsze na egzaminie. W takiej sytuacja jest obowiązkowo wymagana od nas znajomość nie tylko podstawowych zagadnień, ale także znajomość literatury przedmiotu z dziedziny, z której piszemy pracę.

Bibliografię najlepiej przygotować po selekcji materiału i po napisaniu pracy – wtedy łatwiej określić, jakie publikacje już mamy i czy brakuje nam jeszcze czegoś. Bardzo często się zdarza, że po napisaniu pracy stwierdzamy, że do naszej bibliografii przydałyby się jeszcze jakieś inne publikacje, których nie przeczytaliśmy, a mogłyby one w pewien sposób uzupełnić i rozszerzyć naszą pracę o ciekawe zagadnienia. Nic straconego, gdyż i dla nich jest miejsce w bibliografii, ale o tym poniżej.

Ale zacznijmy od początku – bibliografia to kompletny spis wszystkich publikacji wykorzystanych w pracy pisemnej – także w wersji elektronicznej jak np. strony www oraz w wersji audiowizualnej (najczęściej materiał audio-video zamieszcza się na płycie CD lub DVD jako załącznik do pracy, który także trzeba opisać w bibliografii). Zasady opisu bibliograficznego nie są trudne, podstawowa zasada to trzymanie się raz obranych reguł – gdy wybieramy dany rodzaj opisu bibliograficznego, to musimy być konsekwentni w jego stosowaniu w całej naszej bibliografii, ale także w przypisach. Informacje o dokładnym opisie bibliograficznym można znaleźć na stronach bibliotek, a także w słowniku języka polskiego.

Ważne jest także to by podzielić bibliografię na podmiotową i przedmiotową (zwłaszcza gdy piszemy pracę z nauk humanistycznych, a w szczególności z literatury). W skrócie oznacza to podział na książki danego autora i książki na temat twórczości tegoż autora (czyli wszelakie recenzje, opracowania, eseje napisane przez innych badaczy). Taki podział bardzo ułatwia przeglądanie bibliografii, sprawia, że jest ona bardziej przejrzysta i jasno zaznacza, jakie książki są tematycznie związane z pracą, a jakie są dziełami danego autora.

Bibliografię należy sporządzić w porządku alfabetycznym, a nie w kolejności występowania cytowanych dzieł w pracy! Należy pamiętać, że w bibliografii nazwisko autora danej publikacji umieszcza się na początku, a za nim inicjał imienia. Dalej pełny tytuł, wydawnictwo, miasto i rok wydania (czasami nazwa wydawnictwa nie jest wymagana – wszystko zależy od obranego sposobu przygotowywania opisu bibliograficznego).

Jedną z opcji przygotowania bibliografii przedmiotowej jest jej podział na poszczególne rozdziały pisanej pracy – tak napisany spis literatury jest przydatny, gdy mamy dużo materiału i umieszczenie go w jednym spisie może spowodować chaos informacyjny. W tym przypadku sprawdza się właśnie wyżej wymieniony podział.

Jak już było wcześniej wspomniane, w bibliografii można umieścić lektury, których się nie cytowało, ale przeczytało i wywarły na nas wpływ w procesie pisania pracy – warto zaznaczyć, że te pozycje są uzupełnieniem naszej pracy. Zasady tworzenia tej bibliografii są takie same, jak w przypadku tworzenia bibliografii podmiotowej i przedmiotowej, z tą różnicą, ze oznaczamy ją tytułem „bibliografia uzupełniająca”.

Pamiętaj – dobrze przygotowana bibliografia to połowa sukcesu, ale nic nie zastąpi uczciwego przeczytania wymienionych w pracy publikacji.

Pisanie wstępu i zakończenia

Wstęp i zakończenie pracy to dwa ważne elementy, które ją spajają. To swego rodzaju klamra, która łączy wszystkie części pracy i nadaje im sens.

Wśród przyszłych magistrów krąży taka zasada, że wstęp i zakończenie pisze się po napisaniu całej pracy – i jest to prawda, bo mając ogląd na całą pracę łatwiej jest napisać podsumowanie. Ta metoda jest dość powszechnie stosowana i jeżeli chodzi o pisanie prac to sprawdza się całkiem dobrze.

Od czego zacząć? Nieważne czy masz już napisaną pracę czy nie, zastanów się, jaki jest cel tej pracy. Co ona ma pokazać, co udowodnić, opisać? Jaki jest jej temat, jaka dziedzina. Wstęp jest szczególnie istotny, gdyż to on robi tzw. pierwsze wrażenie – dobrze napisany wstęp zapowiada ciekawą i dobrze napisaną pracę. Źle napisany wstęp może zniechęcić do dalszego czytania, a tego nie chce żaden student idący na obronę pracy magisterskiej. Część osób czyta tylko wstęp – jeśli jest dobrze napisany, to może zerkną dalej – jeśli źle, to mała na to szansa.

Przed napisaniem czegokolwiek warto przygotować sobie plan pracy – rozpisać wszystko na etapy, przygotować materiał, a przede wszystkim mieć wizję tej pracy. Należy zwrócić uwagę, że to, co napiszesz we wstępie, musi mieć odzwierciedlenie w następnych rozdziałach. Niedopuszczalne jest opisanie zagadnień, które w ogóle nie pojawią się w pracy – je można opisać w zakończeniu, jako uzupełnienie tematu naszej pracy. We wstępie pracy magisterskiej czy licencjackiej należy scharakteryzować dokładnie temat, uściślić go, jeśli tego wymaga, opisać cel i zakres pracy. Warto też pokrótce przedstawić zastosowaną metodologię i uzasadnić jej wybór. Tak samo jak narzędzia badawcze (np. ankiety, sondy, badania fokusowe, itp.). Bardzo często obrana metodologia warunkuje zakres tematyczny naszej pracy – nie wszystkie metody pasują do danego zagadnienia. Zawartość pracy należy przedstawić w skróconej formie – bez rozpisywania się, bez szczegółów, bez zbędnych opisów. Na to jest miejsce w kolejnych rozdziałach. Pamiętaj, że wstęp ma być krótki – kilka stron. Dokładne opisywanie problemów badawczych należy zostawić na później. We wstępie można też przedstawić tezy/hipotezy, które się bada i sprawdza ich trafność.

Tak napisany wstęp pomoże przygotować zakończenie pracy. Przy pisaniu zakończenia warto przeczytać jeszcze raz całą pracę i skupić się na ważnych fragmentach naszej pracy. Na tych, które są istotne z punktu obranej metodologii i opisanych wcześniej hipotez. To wszystko należy ponownie opisać w zakończeniu, ale z tą różnicą, że skupiamy się na tym, co udało nam się udowodnić i na celu, który sobie obraliśmy na początku pisania pracy. Piszemy, czy osiągnęliśmy ten cel. Zakończenie jest podsumowaniem naszej pracy, ale nie powtórzeniem całej jej treści! Dlatego też istotne jest opisanie tego, co jest kluczowe dla danego tematu. Nie ma sensu jeszcze raz przytaczać fragmentów pracy ani uzupełniać ich innym, nowymi wątkami. Można jedynie nadmienić o innych ciekawych zagadnienia, ale tylko w formie dodatku, ciekawostki. Na przykład można zakończyć tak pracę: „Istnieje wiele ciekawych teorii, które wyjaśniają ten problem, np. teoria X mówiąca o Y, ale na to nie ma tu już miejsca, gdyż moja praca miała na celu ukazanie pewnych aspektów teorii Z.” Dzięki temu zaznaczamy, że temat nie jest do końca wyczerpany i ma jeszcze wiele interesujących zagadnień, o których można porozmawiać na obronie pracy dyplomowej. Można też kontynuować badania – jeśli obroniliśmy właśnie pracę licencjacką, to badania możemy kontynuować w pracy magisterskiej, a gdy przedmiotem obrony była praca magisterska, to w pracy doktorskiej.

Etapy pisania prac

Praca dyplomowa rządzi się ściśle określonymi zasadami jej tworzenia. Jest to praca, która powinna zawierać w sobie wszystkie elementy pracy naukowej. Przygotowanie pracy warto zacząć od sporządzenia planu zawartości poszczególnych działów.

Praca licencjacka/magisterska składa się z następujących elementów:

  • strona tytułowa,
  • spis treści,
  • streszczenie,
  • wstęp,
  • rozdziały i podrozdziały,
  • zakończenie,
  • bibliografia,
  • spisy tabel, wykresów, rysunków,
  • aneks (jeśli jest coś do umieszczenia w aneksie).

Na stronie tytułowej powinny znaleźć się: nazwa uczelni, wydział, instytut i nazwa pracowni, w ramach których piszemy pracę dyplomową. Poniżej imię i nazwisko autora pracy oraz numer indeksu, tytuł pracy i nazwisko promotora, pod którego kierunkiem praca została napisana; miejsce i data obrony. Uczelnie wymagają także załączenie oświadczenia o oryginalności naszej pracy i płyty CD z pracą w wersji elektronicznej.

Spis treści musi zawierać wszystkie elementy pracy – wstęp i zakończenie, rozdziały i podrozdziały, bibliografię, spisy tabel (rysunków/wykresów), a także załączniki np. aneksy do pracy (jeśli zamierzamy dołączyć do niej materiał badawczy).

Wstęp to krótki opis zawartości pracy, to uzasadnienie wyboru tematu, obranych metodologii, bibliografii i narzędzi badawczych. Powinien być on krótki (1-3 strony) i zawierać podstawowe informacje o danym zagadnieniu. I co ciekawe – wstęp, choć umieszczony na początku pracy – pisze się zazwyczaj na końcu, już po napisaniu głównej części pracy.

Główna część pracy to kilka rozdziałów (wraz z podrozdziałami) – warto uporządkować treść pracy według jakiegoś klucza i w ten sposób ustalić kolejność rozdziałów. Istotne jest to, by nie opisywać ważnych rzeczy w ostatnich rozdziałach pracy. Dobra praca dyplomowa powinna mieć co najmniej trzy rozdziały. Pamiętaj przy tym, aby na początku każdego rozdziału pracy licencjackiej lub magisterskiej napisać kilka zdań wstępu na temat opisywanych zagadnień.

Rozdziały powinny mieć po kilkanaście lub więcej stron. Nie należy przesadzać z ilością i pisać bardzo długich rozdziałów (np. po 50 stron). Wyjątkiem mogą tu być prace, gdzie znaczną część zabierają obliczenia, analizy, rysunki techniczne bowiem wówczas pisanie prac i wymagania mogą rządzić się innymi zasadami.

Zakończenie pracy to podsumowanie naszych analiz i wywodów naukowych – podobnie jak wstęp, zakończenie nie powinno być zbyt obszerne. Jest to tylko wyciągniecie wniosków, potwierdzenie (lub nie) naszych hipotez.

Zakończenie pełni funkcję klamry, która ma spinać wszystkie części pracy, warto w nim także nawiązać do wstępu.

Ostatnią częścią pracy licencjackiej/magisterskiej jest bibliografia, w której zamieszczamy wszystkie źródła, z jakich korzystaliśmy (także z Internetu). Bibliografia dzieli się na podmiotową i przedmiotową, ale to od nas zależy, czy zastosujemy taki podział. Ważne jest to, aby przy zapisie bibliograficznym stosować ściśle określone zasady takiego zapisu (podobnie jak przy stosowaniu przypisów). Do bibliografii można także dołączyć aneks, w którym możemy zawrzeć materiały audiowizualne na płycie CD lub np. wyniki naszych badań naukowych.

Na końcu pracy także umieszcza się wykaz wszystkich tabel, rysunków i zdjęć wykorzystanych przy pisaniu pracy.

Przed napisaniem pracy warto zapoznać się z wymogami edytorskimi danej uczelni czy wydziału. Zdarza się, że te zasady różnią się między uczelniami. Takie poznanie wytycznych pozwoli nam na szybsze i poprawne edytowanie pracy i wydrukowanie.

Czy mind mapping jest pomocny w pisaniu pracy?

Mind mapping lub technika tworzenia map myśli jest sposobem tworzenia kreatywnych, szybkich notatek oraz uczenia się na ich podstawie stworzoną przez Tonego Buzana, który odkrył fakt, iż standardowe notatki, są tworzone niezgodnie z zasadami działania naszego mózgu. Dlatego tak dużo czasu zajmuje większości ludzi opanowanie nowego materiału lub stworzenie na jego podstawie bardziej syntetycznej formy.

U podstaw braku tej cennej umiejętności leży wdrażany nam od najmłodszych lat szkolnych system linearnego zapisywania oraz zapamiętywania treści. Powoduje on między innymi nieumiejętność określenia najistotniejszych informacji w poznawanym materiale, a w konsekwencji wolniejszą pracę i naukę. W myśl zasady “bo wszystko może się przecież przydać lub o wszystko mogą mnie zapytać”.

Studenci piszący prace licencjackie czy prace magisterskie już w trakcie przygotowań do pisania pracy, zbierania materiału, projektowania układu pracy oraz samego pisania mogą w znaczącym stopniu przyspieszyć swoje działania używając techniki mind mappingu, czyli map myśli.

Zadając sobie pytanie, czy rzeczywiście warto ich używać, można przytoczyć kilka faktów na temat mind mappingu:

  • nielinearne notowanie jest zgodne z funkcjonowaniem naszego mózgu oraz przekazywania, magazynowania i przywoływania informacji w nim zapisanych,
  • notując nielinearnie korzystasz z obu półkul mózgowych, lewej logicznej oraz prawej holistycznej odpowiedzialnej za kreatywność,
  • notatki robimy z minimalnym nakładem pracy wybierając z materiału rzeczy naprawdę ważne,
  • mapa myśli jest tworem bardzo indywidualnym, gdyż stosujemy do jej tworzenia różne słowa, symbole, rysunki, kolory co powoduje, że materiał jest dla nas bardziej atrakcyjny i łatwiejszy do przypomnienia,
  • notowanie nielinearne zwiększa naszą koncentrację, a ponadto sprzyja jednoczesnemu zapamiętywaniu nowego materiału w trakcie tworzenia mapy,
  • rozwijamy swoją kreatywność dzięki stosowaniu różnych skojarzeń, często zabawnych, przyjemnych rzeczy uczymy się chętniej,
  • używamy wielu zmysłów w akcie tworzenia i zapamiętywania, mind mapingu.

Jak zacząć stosowanie map myśli?

  1. Pamiętaj, że dana definicja w mapie myśli będzie zapisana w formie jej syntetycznej parafrazy lub słowa klucza. To znaczy bardzo oszczędnie i skrótowo. Musisz najpierw zrozumieć daną definicję, by wybrać kluczowe słowo/a lub reprezentację ich w formie znaków, symboli, kolorów, jakie umieścisz na swojej mapie.
  2. Przestrzegaj porządku, zacznij od ogółu np. pojęcia marketing i dąż do szczegółu zamieszczając na poszczególnych gałęziach twojej mapy elementy składowe wchodzące w skład głównego zagadnienia.
  3. Przygotuj sobie dużą, czystą kartkę np. A4, ułóż ją horyzontalnie, a na jej środku napisz kluczowe słowo, będące tematem Twojej notatki. Od niego poprowadź, najlepiej różnokolorowe grube linie, na których umieszczasz kluczowe dla tematu notatki kwestie, zachowaj kolejność, porządek, żebyś potem wiedział o co Ci chodziło. Od głównych linii utwórz rozgałęzienia z kolejnymi najważniejszymi informacjami.
  4. W pracy używaj wielu zmysłów i stosownych do tego graficznych środków wyrazu, które mogą zastąpić wiele słów.
  5. Zanim skończysz tworzenie mapy upewnij się, czy czegoś Ci w niej nie brakuje oraz, co najważniejsze, czy rozumiesz swoją notatkę.
  6. Ćwicz, ćwicz i raz jeszcze ćwicz. Nie wychodzi? To zrozumiałe. Nie potrafisz wybrać i zapisać najważniejszych rzeczy? To zrozumiałe. Bo nikt Cię nigdy tego nie uczył. Bo nikt kto np. ćwiczy salto w tył za pierwszym razem nie robi go idealnie lub w ogóle. Musisz ćwiczyć, wprawiać się w nowej dyscyplinie, tak też osiągniesz biegłość w ich konstruowaniu.

Jak zbierać informacje do pisania pracy?

Praca magisterska to prawdziwe wyzwanie, jeśli chodzi o zbieranie materiałów. Z pracami licencjackimi jest łatwiej – raz, że promotorzy mają mniejsze wymagania odnośnie ilości literatury, a dwa, że zazwyczaj poruszają prostsze, bardziej zbadane zagadnienia.

Wielu promotorów magistrantów wymaga od studentów poparcia swoich racji przy pomocy wielu źródeł naukowych, oczekując przy tym od nich co najmniej kilku pozycji bibliograficznych na jedną stronę pracy magisterskiej. Nasz temat czasem sprawia nie lada problem, zwłaszcza gdy zorientujemy się, że liczba dostępnych o danym zagadnieniu pozycji jest zdecydowanie mniejsza niż się tego spodziewaliśmy na początku. Jeśli wybraliśmy popularny temat, to nie ma problemu, literatury jest więcej niż możemy przejrzeć. Problem pojawia się, gdy badane zjawisko nie zostało jeszcze przez innych dobrze zbadane ;).

Jak więc zbierać informacje do pracy magisterskiej, aby ta zawierała rzetelne i w odpowiedniej ilości źródła?

Przede wszystkim trzeba zaopatrzyć się w czas. Pierwszy etap poszukiwań należy zacząć od przeglądania katalogów bibliotecznych, jakie znajdują się w naszym najbliższym otoczeniu. Nie warto w nich szukać całych fraz. Lepiej od razu skupić się na słowach kluczowych, a dopiero później przejrzeć to co oferuje nam zbiór biblioteczny. Często zdarza się, że książki specjalistyczne dostępne są tylko w czytelni, a wielu z nich z powodu oprawy nie można kserować, dlatego w tej sytuacji najlepszym przyjacielem studenta powinien okazać się aparat fotograficzny, albo dobry telefon komórkowy. Poza rzeczywistym kontaktem z biblioteką informacji do pracy licencjackiej i magisterskiej warto szukać także w internetowych katalogach bibliotecznych, a wiele książek ma swoje wersje elektroniczne udostępnione w sieci. Cała masa książek znajduje się także oczywiście w księgarniach. Nie każdego studenta stać jednak na to, by w księgarni zaopatrzyć się we wszystkie potrzebne do pracy pozycje. Zakładając, że są to książki naukowe ich cena jest pewnie kilkakrotnie razy większa niż innego rodzaju pozycji. Poza drogimi książkami istnieją jednak antykwariaty i wypożyczalnie. Wędrując po mieście dobrze jest wpaść do kilku antykwariatów i poszukać czegoś na temat swojej pracy. Nawet jeśli niczego nie znajdziemy to możemy zostawić sprzedawcy kontakt do siebie na wypadek gdyby pojawiła się jakaś interesująca nas pozycja lub książka nawiązująca do naszego tematu naszej pracy dyplomowej.

Nieodzowną pomocą podczas szukania informacji na temat naszej pracy magisterskiej okazują się, oczywiście, również księgarnie internetowe i internetowe antykwariaty – dzięki takim sklepom, również na różnego rodzaju aukcjach jesteśmy w stanie znaleźć wartościowe książki, które możemy kupić za niewielkie pieniądze. Poza zakupem książek Internet również może okazać się dla nas prawdziwym źródłem informacji. Wpisując w wyszukiwarkę różnego rodzaju słowa kluczowe możemy natrafić na wiele wskazówek dotyczących naszego tematu. Często zdarza się, że kontynuując czyjąś myśl jesteśmy w stanie trafić na spis bibliograficzny dotyczący zagadnienia i wyciągnąć z niego interesujące nas informacje. Internet także jest bardzo pomocny zwłaszcza w sytuacji kiedy potrzebujemy informacji do uzupełnienia przypisu przy danej pozycji. W internetowym katalogu bibliotecznym znajdziemy absolutnie wszystko.

Internet jest też wyśmienitym źródłem artykułów naukowych – jest w Internecie mnóstwo czasopism naukowych i w dodatku są one prawie zawsze za darmo.

Poza Internetem i biblioteką pomocą może służyć nam nie kto inny jak promotor naszej pracy, sprawując nad nami opiekę jest w stanie doradzić nam jakie pozycje i informacje powinniśmy zawrzeć w każdym z rozdziałów, aby praca wydała się nie tylko spójna ale także interesująca i w pełni omawiająca poruszane przez nas zagadnienie.

Podsumowując podczas szukania informacji do pracy dyplomowej za pomoce naukowe mogą służyć nam dane zebrane w bibliotece, znalezione w Internecie, o ile posiadają jakieś wiarygodne źródło oraz wszelkie inne dane, które uda nam się odnaleźć. Szukanie informacji do prac magisterskich to tylko połowa problemów przed którymi staniemy. Zdecydowanie więcej uwagi należy poświęcić samemu etapowi pisania, który z pewnością zabierze nam sporo czasu.

No i na koniec jeszcze jedno źródło – źródło ostatniej szansy. Jeśli nie ma literatury, a przynajmniej nie możemy jej znaleźć, czy przetłumaczyć, to można źródła „wyprodukować” samemu. Zróbmy ankietę, przeprowadźmy badania. Materiał gotowy.

Błędy językowe przy pisaniu pracy

Podczas pisania pracy możemy popełnić błędy – jest to całkiem normalne, zwłaszcza gdy piszemy dość szybko i nie zwracamy uwagi na detale. Warto jest po napisaniu pracy przyjrzeć się jej jeszcze raz, gdyż nie wszystkie błędy wyłapie komputer. Nasza osobista korekta jest tu niezbędna.

Najczęstszym błędem są literówki, które szybko wychwyci komputer z włączoną funkcją autokorekty. Ale i tu trzeba uważać, bo komputer nie rozpozna wyrazów, w których przestawienie lub dodanie liter nie powoduje błędu (komputer uznaje to za poprawne), np. kto-kot; sok-kos, owce-owoce, rys-rysa, racja-raca. Dlatego uważne przeczytanie po napisaniu pracy jest niezbędne. Nie należy ufać bezgranicznie programom do edycji tekstu, zwłaszcza gdy piszemy pracę w obcym języku.

Innym typem błędów są błędy ortograficzne, interpunkcyjne lub stylistyczne. W większości edytorów tekstu jest zainstalowana funkcja autokorekty i może ona nam pomóc uniknąć błędów ortograficznych, lecz nie zawsze interpunkcyjnych czy stylistycznych. Zdarza się, że edytor proponuje poprawkę (tj. wstawienie przecinka) tam, gdzie nie powinno go być ze względu na budowę zdania i kontekst.

Bardzo często jest też sugestia postawienia małej czy wielkiej litery. Jeśli mamy jakiekolwiek wątpliwości należy zajrzeć do słownika języka polskiego, który ma na wstępie wyjaśnione reguły polskiej pisowni oraz interpunkcji (warte polecenia są słowniki wydawnictwa PWN, dostępne także online darmowo lub za niewielką opłatą).

Przy pisaniu pracy należy także zwrócić uwagę na powtarzalność słów – tekst, w którym co linijkę jest ten sam wyraz, źle się czyta. Postaraj się go zastąpić synonimem. Możesz je zawsze odnaleźć w specjalnych słownikach synonimów. Istnieje też możliwość zastosowania tzw. peryfrazy – czyli zastąpienie danego słowa opisem. Czasem jest tak, że dane słowo nie może być zastąpione innym (może tak być w tekstach bardzo specjalistycznych) – wtedy starajmy się go unikać i nie powtarzać zbyt często.

Kolejnym błędem jeżeli chodzi o pisanie prac, jest użycie nieodpowiednich słów, które mogą nie pasować do naszej pracy. Każda dziedzina ma swoje odrębne słownictwo – nie używajmy terminów pochodzących z różnych dziedzin albo takich słów, które mogą mieć różne znaczenie zależne od kontekstu i danej gałęzi nauki (np. kwestor – oznacza głównego księgowego wyższej uczelni, jak i urzędnika w starożytnym Rzymie zajmującego się finansami państwa). W takich sytuacjach warto we wstępie naszej pracy wyjaśnić pojęcia, jakich będziemy używać i opisać, w jakim kontekście one występują. Niedopuszczalne jest także mieszkanie definicji pojęć lub używania ich zamiennie.

Ponadto nie należy stosować w pracy naukowej, a taką jest praca licencjacka czy praca magisterska, słownictwa potocznego, slangowego, uznawanego za obraźliwe. Wyjątkiem jest tu oczywiście cytowanie dzieł innych autorów, którzy użyli takich słów jako formę ekspresji (przy pisaniu pracy z literatury).

Warto na początku naszej pracy wyjaśnić też pisownię niektórych terminów, to znaczy przyjąć jedną zasadę pisania danego terminu, uzasadnić taki rodzaj zapisu i stosować go w całej pracy (np. użycie w pracy słowa nadrealizm zamiast surrealizm). Podobnie jest z użyciem wielkiej litery – autor pracy musi uzasadnić, dlaczego dane słowo zapisał w pewien sposób (oczywiście musi mieć to odniesienie do zasad stosowania wielkich liter w polskiej pisowni, nie można tworzyć własnych reguł stosowania dużych i małych liter).

Czasem jest tak, że dany termin użyty przez nas ma kilka definicji – istotne jest wyjaśnienie, do jakiej definicji odwołujemy się w pracy licencjackiej czy magisterskiej.

Warto pamiętać, że praca z błędami jest gorzej oceniana i świadczy ona o naszym niedbalstwie. Pisanie prac magisterskich, licencjackich i innych prac naukowych wymaga precyzji i poświęcenia odpowiedniej ilości czasu. Jeśli mamy jakiekolwiek wątpliwości, zwróćmy się do kogoś, kto może przeczytać pracę i pomóc ją skorygować, nie bójmy się także zajrzeć do słownika poprawnej polszczyzny.

Zasady pisania prac dyplomowych

Prace dyplomowe rządzą się swoimi prawami. Piszemy je nieco inaczej niż rozprawki w szkole średniej. Trzymanie się kilku podstawowych zasad pisania prac ułatwi czytanie pracy przez promotora i recenzenta a także pozwoli na uzyskanie lepszej oceny z pracy.

Pisanie pracy

Pierwszym etapem przygotowania pracy są źródła – czyli wszelkie materiały, które pomogą nam uargumentować tezę naszej pracy. Jest to baza, podstawa merytoryczna, od której zaczynamy przygotowania. Warto przystępować do pisania pracy, gdy mamy już większość materiałów przeczytanych i wyselekcjonowanych. Pozwoli to na uniknięcie pisania pewnych fragmentów pracy od początku, gdy znajdziemy po jakimś czasie inne, ciekawe materiały, które chcielibyśmy włączyć do naszej pracy. Po takiej selekcji materiału można się zabrać do pisania pracy.

Wszystkie prace, zarówno prace magisterskie jak i prace licencjackie powinny zawierać stronę tytułową, spis treści, wstęp, część główną (kilka rozdziałów), zakończenie oraz bibliografię i aneksy (w przypadku, gdy do pracy załączmy wyniki badań, ankiety, tabele lub płyty CD z zebranym materiałem audiowizualnym). Są to niezbędne elementy przy pisaniu pracy.

O wartości merytorycznej naszej pracy świadczy sposób naszej argumentacji – starajmy się, aby nasze myśli były wyrażone w sposób uporządkowany i logiczny. Ścisłość naukowa i jasność wywodu powodują, że pracę czyta się przyjemnie, ale przede wszystkim świadczą one o naszym przygotowaniu i dobrej znajomości tematu.

Istotną kwestią jest trzymanie się metodologii – na wstępie naszej pracy należy opisać i uzasadnić metodę, jaką stosujemy w naszych badaniach czy analizach. Wybranie danej metodologii często wymusza na nas stosowanie pewnych narzędzi badawczych, które także trzeba opisać.

Unikajmy w trakcie pisania wyrażania osobistych myśli – praca nasza ma być obiektywna, a zagadnienie przez nas opisywane powinno być przedstawione w sposób obiektywny. Nie piszmy „wydaje mi się…”, „chyba jest ot…”, „można sądzić…” – każdą naszą opinię należy uargumentować np. wynikami badań lub przytoczyć zdanie innych badaczy. Nie opierajmy naszych badań na emocjach, przeczuciach czy intuicji.

W trakcie pisania pracy magisterskiej należy trzymać się ściśle sposobu cytowania dzieł – wybierzmy jedną z możliwych metod i trzymajmy się jej do końca pracy. Niedopuszczalne jest mieszanie w pracy sposobów cytowania (na przykład tzw. systemu harvardzkiego z tradycyjnym). Tak samo jest z używaniem skrótów – jeśli stosujemy nazwy łacińskie (np. opus citatum) nie używajmy w następnym przypisie skrótu polskiego (dz. cyt). Wprowadzi to tylko niepotrzebne zamieszanie i sprawi, że praca będzie mniej przejrzysta i trudniej się będzie ją czytać.

Istotnym elementem jeżeli chodzi o pisanie prac są przypisy, bez względu na to czy jest to praca licencjacka czy praca magisterska. Brak przypisów przy poszczególnych fragmentach pracy jest traktowane jako tekst własny, co może później przysporzyć problemu na egzaminie dyplomowym lub być potraktowane jako plagiat.

Na końcu pracy licencjackiej, magisterskiej, dyplomowej, obowiązkowo zamieszczamy wykaz literatury, z jakiej korzystaliśmy, gdzie również stosujemy zasady poprawnego tworzenia bibliografii.

Przy pisaniu pracy dyplomowej ważne jest żeby zadbać o to, by nie było w niej błędów językowych, należy stosować naukowy język – unikać słownictwa potocznego, skrótów myślowych czy frazeologizmów. Błędem jest także przytaczanie definicji pojęć, które zna nasz czytelnik (np. promotor czy recenzent). Definiowanie pewnych słów jest wymagane, gdy dane pojęcie ma kilka znaczeń i chcemy opisać w naszej pracy tylko jedno z nich.

Na końcu pracy należy napisać krótkie podsumowanie i potwierdzić słuszność naszej tezy. Można także przytoczyć opinie innych badaczy, nakreślić krótko inne sposoby analizowania danego tematu. W zamyśle praca dyplomowa ma być pewnego rodzaju wstępem do dalszych badań i analiz.