Układ pracy

W pracy wyróżniamy sześć podstawowych części (oznaczonych pogrubioną czcionką):

  1. Strona tytułowa
  2. Podziękowania
  3. Spis treści
  4. Wykaz skrótów
  5. Wstęp
  6. Rozdziały
  7. Zakończenie
  8. Wykazy tabel, ilustracji itd.
  9. Bibliografia

Przyjmuje się, że wstęp powinien mieścić się na jednej stronie A4 i zawierać kluczowe informacje na temat pracy, postawionych tez i przedstawienie prezentowanych treści. Zakończenie zaś może być dłuższe, w pierwszej fazie przypominać musi o czym była praca – może tu wystąpić krótki opis wszystkich rozdziałów i podrozdziałów pracy. Przede wszystkim w zakończeniu umieszczamy jednak wnioski płynące z pracy, potwierdzenie przedstawionych hipotez.

Na stronie tytułowej umieszczamy kolejno następujące informacje: nazwę swojej uczelni, wydziału, instytutu, imię i nazwisko, numer indeksu, temat pracy (pogrubioną czcionką, wyśrodkowany), nazwisko promotora w przypadku prac dyplomowych, oraz miejsce i czas napisania pracy. Pod tekstem znajdziesz przykład wyglądu strony tytułowej.

Czcionką niepogrubioną zaznaczono elementy pracy, które mogą ale nie muszą występować. Zostaną one omówione w kolejnych rozdziałach.

Przykład wyglądu strony tytułowej

Etapy pisania prac

Praca dyplomowa rządzi się ściśle określonymi zasadami jej tworzenia. Jest to praca, która powinna zawierać w sobie wszystkie elementy pracy naukowej. Przygotowanie pracy warto zacząć od sporządzenia planu zawartości poszczególnych działów.

Praca licencjacka/magisterska składa się z następujących elementów:

  • strona tytułowa,
  • spis treści,
  • streszczenie,
  • wstęp,
  • rozdziały i podrozdziały,
  • zakończenie,
  • bibliografia,
  • spisy tabel, wykresów, rysunków,
  • aneks (jeśli jest coś do umieszczenia w aneksie).

Na stronie tytułowej powinny znaleźć się: nazwa uczelni, wydział, instytut i nazwa pracowni, w ramach których piszemy pracę dyplomową. Poniżej imię i nazwisko autora pracy oraz numer indeksu, tytuł pracy i nazwisko promotora, pod którego kierunkiem praca została napisana; miejsce i data obrony. Uczelnie wymagają także załączenie oświadczenia o oryginalności naszej pracy i płyty CD z pracą w wersji elektronicznej.

Spis treści musi zawierać wszystkie elementy pracy – wstęp i zakończenie, rozdziały i podrozdziały, bibliografię, spisy tabel (rysunków/wykresów), a także załączniki np. aneksy do pracy (jeśli zamierzamy dołączyć do niej materiał badawczy).

Wstęp to krótki opis zawartości pracy, to uzasadnienie wyboru tematu, obranych metodologii, bibliografii i narzędzi badawczych. Powinien być on krótki (1-3 strony) i zawierać podstawowe informacje o danym zagadnieniu. I co ciekawe – wstęp, choć umieszczony na początku pracy – pisze się zazwyczaj na końcu, już po napisaniu głównej części pracy.

Główna część pracy to kilka rozdziałów (wraz z podrozdziałami) – warto uporządkować treść pracy według jakiegoś klucza i w ten sposób ustalić kolejność rozdziałów. Istotne jest to, by nie opisywać ważnych rzeczy w ostatnich rozdziałach pracy. Dobra praca dyplomowa powinna mieć co najmniej trzy rozdziały. Pamiętaj przy tym, aby na początku każdego rozdziału pracy licencjackiej lub magisterskiej napisać kilka zdań wstępu na temat opisywanych zagadnień.

Rozdziały powinny mieć po kilkanaście lub więcej stron. Nie należy przesadzać z ilością i pisać bardzo długich rozdziałów (np. po 50 stron). Wyjątkiem mogą tu być prace, gdzie znaczną część zabierają obliczenia, analizy, rysunki techniczne bowiem wówczas pisanie prac i wymagania mogą rządzić się innymi zasadami.

Zakończenie pracy to podsumowanie naszych analiz i wywodów naukowych – podobnie jak wstęp, zakończenie nie powinno być zbyt obszerne. Jest to tylko wyciągniecie wniosków, potwierdzenie (lub nie) naszych hipotez.

Zakończenie pełni funkcję klamry, która ma spinać wszystkie części pracy, warto w nim także nawiązać do wstępu.

Ostatnią częścią pracy licencjackiej/magisterskiej jest bibliografia, w której zamieszczamy wszystkie źródła, z jakich korzystaliśmy (także z Internetu). Bibliografia dzieli się na podmiotową i przedmiotową, ale to od nas zależy, czy zastosujemy taki podział. Ważne jest to, aby przy zapisie bibliograficznym stosować ściśle określone zasady takiego zapisu (podobnie jak przy stosowaniu przypisów). Do bibliografii można także dołączyć aneks, w którym możemy zawrzeć materiały audiowizualne na płycie CD lub np. wyniki naszych badań naukowych.

Na końcu pracy także umieszcza się wykaz wszystkich tabel, rysunków i zdjęć wykorzystanych przy pisaniu pracy.

Przed napisaniem pracy warto zapoznać się z wymogami edytorskimi danej uczelni czy wydziału. Zdarza się, że te zasady różnią się między uczelniami. Takie poznanie wytycznych pozwoli nam na szybsze i poprawne edytowanie pracy i wydrukowanie.

Jak zbierać informacje do pisania pracy?

Praca magisterska to prawdziwe wyzwanie, jeśli chodzi o zbieranie materiałów. Z pracami licencjackimi jest łatwiej – raz, że promotorzy mają mniejsze wymagania odnośnie ilości literatury, a dwa, że zazwyczaj poruszają prostsze, bardziej zbadane zagadnienia.

Wielu promotorów magistrantów wymaga od studentów poparcia swoich racji przy pomocy wielu źródeł naukowych, oczekując przy tym od nich co najmniej kilku pozycji bibliograficznych na jedną stronę pracy magisterskiej. Nasz temat czasem sprawia nie lada problem, zwłaszcza gdy zorientujemy się, że liczba dostępnych o danym zagadnieniu pozycji jest zdecydowanie mniejsza niż się tego spodziewaliśmy na początku. Jeśli wybraliśmy popularny temat, to nie ma problemu, literatury jest więcej niż możemy przejrzeć. Problem pojawia się, gdy badane zjawisko nie zostało jeszcze przez innych dobrze zbadane ;).

Jak więc zbierać informacje do pracy magisterskiej, aby ta zawierała rzetelne i w odpowiedniej ilości źródła?

Przede wszystkim trzeba zaopatrzyć się w czas. Pierwszy etap poszukiwań należy zacząć od przeglądania katalogów bibliotecznych, jakie znajdują się w naszym najbliższym otoczeniu. Nie warto w nich szukać całych fraz. Lepiej od razu skupić się na słowach kluczowych, a dopiero później przejrzeć to co oferuje nam zbiór biblioteczny. Często zdarza się, że książki specjalistyczne dostępne są tylko w czytelni, a wielu z nich z powodu oprawy nie można kserować, dlatego w tej sytuacji najlepszym przyjacielem studenta powinien okazać się aparat fotograficzny, albo dobry telefon komórkowy. Poza rzeczywistym kontaktem z biblioteką informacji do pracy licencjackiej i magisterskiej warto szukać także w internetowych katalogach bibliotecznych, a wiele książek ma swoje wersje elektroniczne udostępnione w sieci. Cała masa książek znajduje się także oczywiście w księgarniach. Nie każdego studenta stać jednak na to, by w księgarni zaopatrzyć się we wszystkie potrzebne do pracy pozycje. Zakładając, że są to książki naukowe ich cena jest pewnie kilkakrotnie razy większa niż innego rodzaju pozycji. Poza drogimi książkami istnieją jednak antykwariaty i wypożyczalnie. Wędrując po mieście dobrze jest wpaść do kilku antykwariatów i poszukać czegoś na temat swojej pracy. Nawet jeśli niczego nie znajdziemy to możemy zostawić sprzedawcy kontakt do siebie na wypadek gdyby pojawiła się jakaś interesująca nas pozycja lub książka nawiązująca do naszego tematu naszej pracy dyplomowej.

Nieodzowną pomocą podczas szukania informacji na temat naszej pracy magisterskiej okazują się, oczywiście, również księgarnie internetowe i internetowe antykwariaty – dzięki takim sklepom, również na różnego rodzaju aukcjach jesteśmy w stanie znaleźć wartościowe książki, które możemy kupić za niewielkie pieniądze. Poza zakupem książek Internet również może okazać się dla nas prawdziwym źródłem informacji. Wpisując w wyszukiwarkę różnego rodzaju słowa kluczowe możemy natrafić na wiele wskazówek dotyczących naszego tematu. Często zdarza się, że kontynuując czyjąś myśl jesteśmy w stanie trafić na spis bibliograficzny dotyczący zagadnienia i wyciągnąć z niego interesujące nas informacje. Internet także jest bardzo pomocny zwłaszcza w sytuacji kiedy potrzebujemy informacji do uzupełnienia przypisu przy danej pozycji. W internetowym katalogu bibliotecznym znajdziemy absolutnie wszystko.

Internet jest też wyśmienitym źródłem artykułów naukowych – jest w Internecie mnóstwo czasopism naukowych i w dodatku są one prawie zawsze za darmo.

Poza Internetem i biblioteką pomocą może służyć nam nie kto inny jak promotor naszej pracy, sprawując nad nami opiekę jest w stanie doradzić nam jakie pozycje i informacje powinniśmy zawrzeć w każdym z rozdziałów, aby praca wydała się nie tylko spójna ale także interesująca i w pełni omawiająca poruszane przez nas zagadnienie.

Podsumowując podczas szukania informacji do pracy dyplomowej za pomoce naukowe mogą służyć nam dane zebrane w bibliotece, znalezione w Internecie, o ile posiadają jakieś wiarygodne źródło oraz wszelkie inne dane, które uda nam się odnaleźć. Szukanie informacji do prac magisterskich to tylko połowa problemów przed którymi staniemy. Zdecydowanie więcej uwagi należy poświęcić samemu etapowi pisania, który z pewnością zabierze nam sporo czasu.

No i na koniec jeszcze jedno źródło – źródło ostatniej szansy. Jeśli nie ma literatury, a przynajmniej nie możemy jej znaleźć, czy przetłumaczyć, to można źródła „wyprodukować” samemu. Zróbmy ankietę, przeprowadźmy badania. Materiał gotowy.

Błędy językowe przy pisaniu pracy

Podczas pisania pracy możemy popełnić błędy – jest to całkiem normalne, zwłaszcza gdy piszemy dość szybko i nie zwracamy uwagi na detale. Warto jest po napisaniu pracy przyjrzeć się jej jeszcze raz, gdyż nie wszystkie błędy wyłapie komputer. Nasza osobista korekta jest tu niezbędna.

Najczęstszym błędem są literówki, które szybko wychwyci komputer z włączoną funkcją autokorekty. Ale i tu trzeba uważać, bo komputer nie rozpozna wyrazów, w których przestawienie lub dodanie liter nie powoduje błędu (komputer uznaje to za poprawne), np. kto-kot; sok-kos, owce-owoce, rys-rysa, racja-raca. Dlatego uważne przeczytanie po napisaniu pracy jest niezbędne. Nie należy ufać bezgranicznie programom do edycji tekstu, zwłaszcza gdy piszemy pracę w obcym języku.

Innym typem błędów są błędy ortograficzne, interpunkcyjne lub stylistyczne. W większości edytorów tekstu jest zainstalowana funkcja autokorekty i może ona nam pomóc uniknąć błędów ortograficznych, lecz nie zawsze interpunkcyjnych czy stylistycznych. Zdarza się, że edytor proponuje poprawkę (tj. wstawienie przecinka) tam, gdzie nie powinno go być ze względu na budowę zdania i kontekst.

Bardzo często jest też sugestia postawienia małej czy wielkiej litery. Jeśli mamy jakiekolwiek wątpliwości należy zajrzeć do słownika języka polskiego, który ma na wstępie wyjaśnione reguły polskiej pisowni oraz interpunkcji (warte polecenia są słowniki wydawnictwa PWN, dostępne także online darmowo lub za niewielką opłatą).

Przy pisaniu pracy należy także zwrócić uwagę na powtarzalność słów – tekst, w którym co linijkę jest ten sam wyraz, źle się czyta. Postaraj się go zastąpić synonimem. Możesz je zawsze odnaleźć w specjalnych słownikach synonimów. Istnieje też możliwość zastosowania tzw. peryfrazy – czyli zastąpienie danego słowa opisem. Czasem jest tak, że dane słowo nie może być zastąpione innym (może tak być w tekstach bardzo specjalistycznych) – wtedy starajmy się go unikać i nie powtarzać zbyt często.

Kolejnym błędem jeżeli chodzi o pisanie prac, jest użycie nieodpowiednich słów, które mogą nie pasować do naszej pracy. Każda dziedzina ma swoje odrębne słownictwo – nie używajmy terminów pochodzących z różnych dziedzin albo takich słów, które mogą mieć różne znaczenie zależne od kontekstu i danej gałęzi nauki (np. kwestor – oznacza głównego księgowego wyższej uczelni, jak i urzędnika w starożytnym Rzymie zajmującego się finansami państwa). W takich sytuacjach warto we wstępie naszej pracy wyjaśnić pojęcia, jakich będziemy używać i opisać, w jakim kontekście one występują. Niedopuszczalne jest także mieszkanie definicji pojęć lub używania ich zamiennie.

Ponadto nie należy stosować w pracy naukowej, a taką jest praca licencjacka czy praca magisterska, słownictwa potocznego, slangowego, uznawanego za obraźliwe. Wyjątkiem jest tu oczywiście cytowanie dzieł innych autorów, którzy użyli takich słów jako formę ekspresji (przy pisaniu pracy z literatury).

Warto na początku naszej pracy wyjaśnić też pisownię niektórych terminów, to znaczy przyjąć jedną zasadę pisania danego terminu, uzasadnić taki rodzaj zapisu i stosować go w całej pracy (np. użycie w pracy słowa nadrealizm zamiast surrealizm). Podobnie jest z użyciem wielkiej litery – autor pracy musi uzasadnić, dlaczego dane słowo zapisał w pewien sposób (oczywiście musi mieć to odniesienie do zasad stosowania wielkich liter w polskiej pisowni, nie można tworzyć własnych reguł stosowania dużych i małych liter).

Czasem jest tak, że dany termin użyty przez nas ma kilka definicji – istotne jest wyjaśnienie, do jakiej definicji odwołujemy się w pracy licencjackiej czy magisterskiej.

Warto pamiętać, że praca z błędami jest gorzej oceniana i świadczy ona o naszym niedbalstwie. Pisanie prac magisterskich, licencjackich i innych prac naukowych wymaga precyzji i poświęcenia odpowiedniej ilości czasu. Jeśli mamy jakiekolwiek wątpliwości, zwróćmy się do kogoś, kto może przeczytać pracę i pomóc ją skorygować, nie bójmy się także zajrzeć do słownika poprawnej polszczyzny.

Wprowadzenie

W trakcie kształcenia studenci muszą zmagać się z pisaniem prac. Niektórym to przychodzi łatwo, innym zaś może sprawiać problem. W trakcie studiów każdego czeka napisanie pracy dyplomowej. Niejednokrotnie praca licencjacka czy praca magisterska sprawiają wiele trudności piszącym. Niewątpliwie wymagają one wysiłku i zabierają dużo czasu studentom.

Przed napisaniem pracy należy zebrać odpowiednie materiały. Student powinien umieć wyselekcjonować te niezbędne, a jednocześnie takie, które w pełni wyczerpują temat. Przygotowanie odpowiedniej bibliografii i „przelanie” zebranego materiału na papier nastręcza wiele problemów.

Zanim zaczniemy szukać pożądanych przez nas pozycji książkowych, musimy wybrać temat. Temat to myśl główna, którą należy właściwie rozwinąć. Trzeba pamiętać, iż praca dyplomowa jest oceniana pod względem zgodności treści z tytułem. Tak więc pisanie prac wymaga ścisłego i konsekwentnego trzymania się tematu. Po jego wyborze należy zająć się sformułowaniem problemu i określeniem jego celu. Praca dyplomowa powinna zawierać, w zależności od opisywanej tematyki, następujące cele: teoretyczno-poznawcze, praktyczno-wdrożeniowe, poznawcze, teoretyczne czy praktyczne. Jeśli chodzi o problem, który chcemy rozstrzygać, to przede wszystkim istotna jest własna inwencja, podejmowany przez nas wysiłek, a nie gotowe odpowiedzi i rozwiązania.

Bezsprzecznie łatwiej jest nam napisać pracę magisterską, gdyż pomaga nam w tym nasze doświadczenie i kompetencje zdobyte przy pisaniu pracy licencjackiej. Praca licencjacka sprawia zazwyczaj więcej problemów, ponieważ student pierwszy raz musi podjąć wysiłek napisania tak objętościowej pracy. Komplikacją może być sam jej układ. Tutaj należy wiedzieć, że powinna składać się ona z trzech części: wprowadzenia, omówienia tematu i zakończenia. Pisanie prac wymaga sformułowania problemu badań i odpowiedniego doboru dostosowanych do nich metod, technik i narzędzi badań. Ważna jest również właściwa prezentacja i analiza zebranych materiałów empirycznych, sformułowanie wniosków ogólnych i wdrożeniowych. Każda praca licencjacka musi zawierać:

  1. Tytuł.
  2. Spis treści.
  3. Wstęp, czyli właściwe wprowadzenie do podejmowanego przez nas tematu.
  4. Przegląd krytyczny dotychczasowych badań na podstawie literatury.
  5. Problemy, hipotezy, metody i organizacja własnych badań.
  6. Prezentację i analizę wyników badań.
  7. Wnioski, które wynikają z przeprowadzanych przez nas badań.
  8. Zakończenie.
  9. Streszczenie.
  10. Przypisy, które należy stosować konsekwentnie.
  11. Bibliografię (powinna składać się z literatury podmiotu i przedmiotu).
  12. Ewentualnie aneksy.

Każda praca magisterska jest uwieńczeniem całych studiów, to ukoronowanie naszych wysiłków. Obrona naszej pracy zakończona oceną pozytywną otwiera nam drogę do przyszłości poprzez otrzymanie dyplomu ukończenia studiów. To wystarczający powód, aby nasza praca dyplomowa była na jak najwyższym poziomie, jest bowiem ona etykietą naszej osoby. Pisanie prac odzwierciedla wiedzę, którą nabyliśmy. Niewątpliwie pisane przez nas prace to odbicie naszych kompetencji i umiejętności.

K. Woźniak podkreśla, iż praca magisterska „ma być materialnym dowodem opanowania wszystkich umiejętności potrzebnych do pisania prac naukowych z zakresu studiowanej dyscypliny”. Świadczy to o tym, iż pisane przez nas prace powinny mieć charakter stricte naukowy. Istotna okazuje się także pomysłowość, własny wkład, naukowe przemyślenia i prowadzone przez nas badania.

Pisanie prac naukowych wymaga znajomości stylu naukowego. Studenci powinni pamiętać o zasadzie strukturalizacji, źródłowości, dostatecznego uzasadniania twierdzeń, obiektywności, ścisłości wypowiedzi, oszczędności słowa i jasności myśli. Jeśli chodzi o zasadę strukturalizacji, to ważny jest tu odpowiedni podział treści, musi on być czytelny, harmonijny, proporcjonalny i logiczny. Zasada źródłowości ujmuje dokładne powoływanie się na różne pozycje książkowe, jak i dotyczy rzetelnego konstruowania przypisów, w tym not bibliograficznych czy adresów internetowych.

Praca dyplomowa musi również odnosić się do zasady dostatecznego uzasadniania twierdzeń. Tutaj nie wystarcza tylko wskazanie właściwego źródła. Niezbędna okazuje się samodzielna, dobrze sformułowana argumentacja. Ta zasada wiąże się z zasadą obiektywności. Praca magisterska nie może być subiektywna i ujawniać naszych emocji. Istotne jest takie prowadzenie badań i przedstawianie ich wyników, które przede wszystkim służą poznawaniu prawdy. Praca licencjacka powinna uwzględniać zasadę ścisłości wypowiedzi. Dotyczy ona jednoznacznego i konsekwentnego rozumienia stosowanych przez nas pojęć, jak również jest zaprzeczeniem rozwlekłości i zbędnego opisywania niektórych zjawisk czy problemów.

Pisanie prac wymaga również poprawności stylistycznej. Każdy piszący musi przestrzegać zasady jasności wywodów i oszczędności słowa. Do niejasności prowadzą zazwyczaj zbyt rozbudowane zdania, ale także błędy w szyku wyrazów i zbyt dużo wtrąceń. Trzeba pamiętać o tym, aby nie powtarzać ciągle tych samych treści i wyrazić istotę problemu możliwie najkrócej. Istotna jest też prostota języka, dzięki której nasz tekst nie jest nazbyt skomplikowany. Nie powinniśmy nadmiernie stosować wyrazów obcych i zapożyczeń z języków. Praca dyplomowa nie powinna być okraszona zbyt dużą ilością ozdobników. Poprawność stylistyczna to przede wszystkim stosowanie zarówno logicznych zasad pisarstwa naukowego, jak i normalnych reguł językowych.

Praca licencjacka, która jest pierwszą większą pracą studenta pozwala mu weryfikować późniejsze błędy, które mogłyby pojawić się w pracy magisterskiej. Doświadczenie sprawia, że umiemy odpowiednio pominąć hipotetyczne przeszkody. Kwestią, która powinna być naturalna dla każdego, kogo dotyczy pisanie prac, jest przestrzeganie reguł gramatycznych, w tym ortografii, fleksji i składni.

Praca dyplomowa przysparza nam również inne kłopoty. Niejednokrotnie studenci mają problem z odpowiednim skonstruowaniem przypisów. Zdarza się również, że nie stosują konsekwentnie raz użytej reguły. Przypisy służą nam przede wszystkim:

  1. Wskazywaniu źródeł informacji i poglądów, które wykorzystujemy pisząc naszą pracę.
  2. Wzbogacaniu tekstu zasadniczego dodatkowymi informacjami.
  3. Ukazywaniu w różny sposób danego problemu (np. sposób polemiczny).

Warto też wymienić rodzaje przypisów. Najczęściej stosowanymi są przypisy źródłowe zwykłe.

Istnieją również przypisy źródłowe rozszerzone, odsyłające, polemiczne i dygresyjne. Każdy przypis powinien być opracowywany rzetelnie i dokładnie. Ważne jest, aby trzymać się raz użytego wzoru danego przypisu.

Praca magisterska uwzględnia również wstęp i zakończenie. Podobnie jest w pracy licencjackiej. Zarówno wstęp, jak i zakończenie nie powinny być zbyt długie. Te elementy pracy, z pozorów najłatwiejsze do napisania, mogą wywołać pewne wątpliwości. Trzeba pamiętać, że są one bardzo ważne w pracy, gdyż stanowią podsumowanie naszego pisania i mają wyrazić w skrócie to, o czym napisaliśmy. To swoista klamra spajająca naszą pracę.

Praca dyplomowa wymaga od nas kreatywności. Podstawą oryginalności pracy jest nasza samodzielność i ciekawe opracowanie tematu oraz odkrywcze badania. Jeśli chodzi o formę pracy, to zależna jest ona od wymagań stawianych przez naszą uczelnie lub promotorów. Kwestie ściśle techniczne dotyczą m.in. układu naszej pracy i tekstu, w tym – marginesów, odstępów między wierszami, czcionki czy numeracji. Wyróżnienia w tekście i w poszczególnych partiach tekstów zależą zazwyczaj od nas samych. Pamiętać jednak trzeba, aby były one klarowne i miały pozytywny wpływ na czytelność naszej pracy.

Każdy student wie, że pisanie prac wymaga od nas dużego wysiłku umysłowego i staranności pod względem formalnym. Praca dyplomowa świadczy o nas samych, warto więc zapoznać się z zasadami według których powinna być tworzona. Pamiętajmy, że jest ona zwieńczeniem naszego całego kształcenia czy pewnego jego etapu. Pamiętajmy, iż zarówno wartość merytoryczna, jak i sam układ formalny naszej pracy ma duży wpływ na jej postrzeganie przez innych. Praca magisterska może otworzyć nam drogę do przyszłej kariery i stać się dowodem na to, że zdobyliśmy odpowiednie kompetencje podczas naszych studiów. Warto zadbać o to, aby każda pisana przez nas praca charakteryzowała się wysokim poziomem i była odzwierciedleniem posiadanej przez nas wiedzy.


Krzysztof Woźniak, O pisaniu pracy magisterskiej na studiach humanistycznych: przewodnik praktyczny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa-Łódź 1998